رهبری ، دیدگاه اسلامی

رهبری، دیدگاه اسلامی

 

حجت مشتاقیان ابرقویی[1] ، محمدرضا زارع[2] ، یوسف محمودی خمیری[3]،  علی احمدزاده[4]


[1]  و *- دانشجوی دکترای مدیریت منابع انسانی

[2] - مدیر دفتر سازماندهی و طبقه بندی مشاغل

[3]  - کارشناس ارشد مدیریت منابع انسانی

[4]  - مدیر دفتر آموزش و برنامه ریزی نیروی انسانی

چکیده

اسلام راهنمایی برای از ریشه کندن تمامی مشکلات اجتماعی جامعه است  .در دین مبین اسلام  پیروان اسلام امت خوانده شده اند که بیانگر اهمیت نقش رهبری در اسلام است . در قرآن خداوند انسان را نماینده و خلیفه اش روی زمین معرفی می کند که برای آنها تمامی مهارتها و اصول و ابزارهای لازم فراهم شده است تا زندگی اش را با افتخار پیش ببرد و همچنین دیگران را برای کشف توانمندیهایشان هدایت کند . اسلام به عنوان رهنمودی کامل و جامع برای زندگی شامل مجموعه اصول راهنما برای مدیران به منظور رهبری منابع انسانی در سازمان است . این نوشتار در پی آن است  که رهنمودهای اساسی  اسلام را در رهبری مدیریتی آشکار سازد .  در این مقاله به موضوعات کاربردی رهبری مدیریتی  و ویژگیهای رهبر اسلامی ازدیدگاه اسلام پرداخته شده است .

 

واژه های کلیدی :  رهبری ، اسلام ، مدیریت

 

 

1-    مقدمه

خدا بشر  را با هدفی با شکوه  آفرید  که در آن انسان باید ،  زندگیش را در صلح  و در هماهنگی  با پیروی از اصولی که خداوند بر پیامبر اکرم (ص) فرستاد ، رهبری کند . رهبری یکی از مباحث اصلی در فعالیتهای اجتماعی ماست . [1]  رهبری  به فرآیند تاثیرگذاری و حمایت از دیگران اشاره دارد ، حمایتی که موجب می شود افراد در سازمان با شور و شوق در راه تحقق اهداف سازمانی تلاش کنند . [2]

 رهبری اصلی برای موفقیت در هر سازمان است چه بزرگ وچه کوچک ، رسمی وغیر رسمی.  رهبری اثربخش لازمه  موفقیت در زندگی خانوادگی ،  در تجارت ، حزب های سیاسی و در دولت است .

 به طور کلاسیک ، رهبری مدیریتی  رویکردی برای انجام کارها از طریق دیگران است . کارهایی که باید به صورت اثربخش و  کارامد در یک سازمان انجام شود . در دیدگاه اسلام ، رهبر عضو یک تیم است که به وی  مقام و مرتبت خاصی داده شده است واز او انتظار می رود دارای یک روشی سازگار با سازمان عمل کند .  از  یک رهبر گروه انتظار می رود که بر تشکیل و اجرای اهداف و مقاصد اخلاقی تاثیر بگذارد .  موفقیت رهبر بستگی به ساختار تیمی دارد  که منجر به ایجاد روحیه ی کار تیمی می گردد  .

بررسی تطبیقی در مدیریت دولتی رویکردهای مختلفی به خود دیده است  . برخی از این مطالعات به رویکرد روش شناسانه در تجزیه و تحلیل تطبیقی خود تاکید می کنند . بر خی دیگر از اهمیت رویکرد ساختاری – کارکردی جانبداری می کنند . و تعدادی از محققان نیز بر محیط شناسی مدیریت که تطابق بیشتری با نظریه سیستمی در مطالعات سازمانی دارد تاکید می کنند . اگر چه همه این رویکردها تا حد زیادی در مطالعه مدیریت دولتی تطبیقی نقش زیادی داشته است شاید بتوان گفت مهمترین جنبه ،  شناخت متغیرهای متعددی است  که رفتار سازمانهای دولتی را تبیین می کنند . که عوامل فرهنگی از جمله آنهاست . بنابراین در مطالعه مدیریت دولتی ، چالش عمده مد نظر قرار دادن عوامل فرهنگی است که رویکردهای روش شناسانه و مفهومی را در مطالعه سازمانهای دولتی تحت تاثیر قرار می دهد .  [3]

متغیرهای فرهنگی را ارزشهای غالب در هر جامعه تعیین می کند که این متغیرها نیز وظایف ، اهداف و جهتگیریهای سازمان را تغییر می دهد و تعیین می کند . در نتیجه محقق متعهد می شود به جنبه های میان فرهنگی به منظور پرهیز از قوم محوری در مطالعه مدیریت دولتی تطبیقی توجه کند .

با آغاز هزاره دوم ، نیاز به حوزه گسترده تری از جستجو برای بدیل های عملی در مدیریت سازمانهای دولتی در کشورهای در حال توسعه وظیفه مهمی است . بیشتر کشورهای در حال توسعه از عملکرد سوء سازمانهای دولتی خود ، که باید اسباب و سیله عمده برای توسعه و پیشرفت باشند ، رنج می برند . شاید مدیریت دولتی اسلامی رویکردی نوین در مطالعات و بررسیهای آینده مدیریت دولتی رو به تکامل ، فراهم آورد . 

این رویکرد جدید با فرهنگهای اسلامی از میزان سازگاری و همنوایی قابل ملاحظه ای برخوردار است . و می تواند به عنوان بدیلی پایا و ماندگار در مدیریت کشورهای اسلامی مورد استفاده قرار گیرد . [3]

بحث رهبری که یک بحث معنوی است ، امروزه جایگاه وسیعی در فرهنگ مدیریت پیدا کرده است  . کشورهای پیشرفته اصولا مدیریت  را به فراموشی سپرده و روی به رهبری معنوی در دنیای صنعتی امروزی آورده اند . که بارزترین شاخص آن نیز برگزاری کنگره هزاره ادیان در سازمان ملل متحد است . [4]

 

2-   اهداف تحقیق

در این تحقیق به  برجسته نمودن جنبه های مختلف رهبری  مدیریتی از دیدگاه  اسلامی پرداخته خواهد شد  .  در این زمینه مطالعات اندکی وجود دارد و به ندرت به رهبری از دیدگاه اسلامی پرداخته شده است .

اهداف خاص تحقیق

1-تمرکز بررسی مفهوم رهبری مدیریتی

2-تشخیص بین رهبری اسلامی وغربی

3-تشخیص ویژگی های اصلی ، اصول و چگونگی  رهبری  اسلامی

4- بررسی  سبک های رهبری  به ویژه تئوری شبکه  مدیریت و پیوستار رهبری از نقطه نظر  اسلام

5-توجیه کردن تیم سازی  وروحیه تیمی در رهبری مدیریت در اسلام 

6-پیشنهاد ((مدل رهبری مدیریتی از دیدگاه اسلامی ))

 

3-  روش شناسی

این نوشتار در رده تحقیقات کتابخانه ای قرار می گیرد . برای بسط مبحث رهبری مدیریتی و دیگر مباحث اسلامی مرتبط ، به بررسی ادبیات موجود ، تحقیقات انجام شده و نشریات معتبر مرتبط پرداخته شده است .

 

4-    مفاهیم

 

4-1- مفهوم رهبری مدیریتی

انواع مختلفی از رهبری وجود دارد که در جامعه  سیاسی ، اجتماعی ومدیریتی شاهد آن هستیم . که دوره ای از تکامل مدیریتی را  در بر می گیرد .  در  هر جایی که سازمانی را ایجاد می کنیم ، اداره ، کارخانه ، بانک و بیمارستان مدرسه و کلوب ،  سازمانها از قوانین و مقررات ، خط مشی ، و استراتژی استفاده می کنند . قوانین به رویه ای مرتبط می شوند که فعالیتهای مالی ، عملیاتی و بازاریابی    طبق آن تنظیم می شوند . [5]

استراتژیها مسیر دستیابی به اهداف شرکت را تحت رهنمودهای خط مشی سازمانی هموار می کنند .  رهبری مدیریتی توانایی یک شخص  برای هدایت تلاشهای دیگران برای دسترسی به برخی اهداف را مد نظر قرار می دهد . و هم چنین  اشاره دارد به رهبری سازمانی . در سازمان دو جایگاه به چشم می خورد ، رئیس و مرئوس  . امروزه رییس را رهبر و زیردستان را پیروان می دانیم .  در حقیقت رهبری شامل سه عامل اساسی است 1-رهبری که سایر افراد را هدایت می کند 2-یک گروه از پیروان که به چنین هدایتی پاسخ می دهند 3-موقعیت یا اهدافی که باید با هماهنگ سازی تلاشهای بسیاری از اشخاص محقق شود . بنابراین با درک  3 عامل اصلی  رهبر ، پیروان و موقعیت به فهم مناسبی از رفتار رهبری دست می یابیم. [5]  

 در سال های اخیر بسیاری از نظریه پردازان و کارگزاران  تفاوت بین مدیران ورهبران را برجسته کرده اند . آنچه مهم است آن است که رهبری را بر حسب چارچوب تئوریکی خاص تعبیر کنیم [6].  معمولا مدیر یک نقش سلسله مراتبی را در یک سازمان با قوانین و مقررات تجویزی انجام می دهد . ولی رهبر تلاش می کند اگر لازم است قوانین و مقررات را تغییر دهد و گروهی از افراد را در تحقق اهداف و مقاصد سازمانی هدایت کند . امروزه یک مدیر ، تمایل دارد که یک  رهبر مدیریتی باشد ،  که به طرز حائز اهمیتی مورد حمایت اسلام است .

در یک محیط تجاری ، یک مدیر هنگامی که وی دارای ویژگی تاثیرگذاری بر زیردستان ، همکاران ، و مقامات مافوق است و  به هدایت تلاشهای کاری انها برای دسترسی به چشم انداز و ماموریت شرکت می پردازد ، یک رهبر محسوب می شود .

تفاوت بین مدیر وورهبر مدیریتی اینچنین است :

 الف)وظیفه اصلی یک مدیر ، اداره کردن وکنترل سلسله  مراتب سازمانی است ،‌در حالی که وظیفه  اصلی رهبر مدیریتی ابداع چیزی است که جایگاه  سازمانی را را در محیطی رقابتی توسعه  دهد .

ب)مدیران بر روی سیستم ها و ساختارها خط مشی ها و رویه های سازمان  متمرکز اند در حالی که  نقاط کانونی  در رهبران مدیریتی کارفرمایان وکار مندان هستند .

ج)مدیران اغلب مورد علاقه مافوقشان هستند  در حالی که رهبران اغلب مورد علاقه زیردستان وهمکاران هستند .

د)مدیران وابسته به مکانیسم کنترل هستند .اما رهبران متکی  به توسعه اعتماد دوجانبه هستند .

ی) مدیران دید محدود و کوتاه مدتی دارند در حالی که رهبران به دوردستها می نگرند .

ف)مدیران داری روابط عمومی قوی  با پیروانشان هستند، در حالی که رهبران دارای روابط افقی ودو جانبه با پیروان ، تابعین وهمکاران و روسا هستند .

ح)مدیران کاری را صحیح انجام می دهند در حالی که رهبران کار صحیح را انجام می دهند .

ه)مدیران می پرسند ((چگونه وچه وقت ))در حالی که رهبران می پرسند ((چه)) و ((چرا)) .

ع)مدیران بر صندلی می نشینند در حالی که رهبران هدایت می کنند .  

بنیس[1] می گوید : برای دوام آوردن  در قرن بیست و یکم ، ما به یک نسل جدیدی از رهبران ، نه مدیران نیاز داریم .

واضح است که تفاوتها بین رهبران و مدیران از لحاظ علمی منتج نشده است ولی شاید درست باشد که یک فرد می تواند یک رهبر باشد بدون اینکه مدیر باشد و همچنین می تواند یک مدیر باشد بدون اینکه یک رهبر باشد . [6]

 

4-2- مدیریت دولتی  اسلامی

هدف اصلی مدیریت دولتی اسلامی ایجاد جامعه ای ایده آل است که در آن نوعی توازن بین دنیای مادی و معنوی برقرار گردد . مدیریت دولتی اسلامی از نوعی ترکیب بین ارزشهای سازمانی و اجتماعی برای اطمینان از موفقیتهای سازمانی حمایت می کند . به عبارت دیگر ، موفقیت سیستم بر درجه سازگاری آن با فرهنگ و محیط خارجی آن متکی است . این به دلیل این واقعیت است که سازمانهای دولتی با محیط اطراف خود تعامل دارند . و با جنبه های عادی و بسیار نزدیک زندگی مردم در ارتباط هستند . در مدیریت دولی اسلامی ، سازمانهای دولتی بخشی از پارادایم اسلامی هستند . مدیران دولتی بخشی از جامعه اند و ارزشهای اجتماعی مشابهی دارند . به علاوه بروکراسی دولتی ، سیستمی ارزش مدار است که با ارزشهای متعالی اسلامی نظیر عدالت ، برابری ، عدل  و احسان پیوند محکمی دارد که بر ارزشهایی نظیر کارایی و تعقل گرایی برتری دارند . به عبارت دیگر مدیریت دولتی اسلامی در رشته های نظیر روانشناسی ، جامعه شناسی ، انسان شناسی و مذهب ریشه دارد . شاید مدیریت دولتی اسلامی بتواند مطالعه مدیریت دولتی را با دیدی کلی نگر که در آن هر سازمان به عنوان بخشی از سیستم بزرگتر ، که در تعامل پیوسته با آن دیده می شود ، موجب گردد . ارتباط دادن وظایف سازمانهای دولتی به ارزشهای متعالی و جهت اصلی جامعه حائز اهمیت است . به علاوه کارکنان و مدیران دولتی حافظان اعتماد عامه مردم ، باید ارزشهای اخلاقی را متجلی سازند و تاثیرات تصمیمات افراد با شایستگی فنی امتیازی مساوی دارد . به موازات وروود به هزاره دوم ، پرسشهای جدیدی در باب عملی بودن مدیریت دولتی همگانی که در فرهنگ غررب ریشه دارد و به کارگیری آن در محیط های غیر غربی وجود دارد . مدیریت اسلامی در فرهنگ اسلامی ریشه دارد و می تواند راهکارهای پایا و ماندگار برای همه جوامع ، اعم از غربی و غیر غربی فراهم  آورد . این مدیریت ویزگی های منحصر به فردی دارد که می تواند به منظور بهبود کاستی ها و کمبودهای رشته مدیریت دولتی کنونی مورد استفاده قرار گیرد . مهمتر اینکه مدیریت دولتی اسلامی می تواند برای کشورهای در حال توسعه که فرهنگ های اسلامی بر آنها حاکم است از اهمیت بیشتری برخوردار باشد . [3]

 

4-3- رهبری غربی و اسلامی

شماری از  تفاوت های اساسی بین رهبری غربی واسلامی  در یک سازمان وجود دارد اهداف، ویژگی ها سبک ها ،  فرآیندهای  تصمیم گیری ، روش شناسی و ماهیت  مشارکت کنندگان بین  این دو نوع رهبری یکسان نیست . که در زیر بدان اشاره شده است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 1 : تفاوتهای رهبری غربی و رهبری اسلامی [7]

ردیف

موارد

رهبری غربی

رهبری اسلامی

1

اهداف

حل مسئله توسط گروه بدون ارجاع به استنباطات الهی 

پیگیری رضایت خدا در حل مسائل با کمک تیم

2

مشارکت کنندگان

رهبران رسمی و غیر رسمی و به ندرت اعضای عادی

خدا ، رسول ، رهبر و پیروان

3

ماهیت

رهبری دارای محدودیتهای قانونی و موقعیتی است و  توسعه اعتماد دو جانبه مورد نظر وی نیست . 

رهبر توکل می کند و این توکل باید به مشارکت کنندگان انتقال یابد 

4

روش شناسی

جلسات ،کنفرانس ،مطالعه ،گزارشات و دستورات کلاسه  بندی شده

مشورت با پیروان به خصوص با افراد دارای دانش مرتبط

5

خصیصه (ویزگی )

دانش دنیوی ، مهارت ، ارزش های تجویزی  سازمان

دانش اسلام ، قضاوت فردی ، عدالت و شایستگی

6

تصمیم گیری

ارجاع  به قوانین  تجاری  بدون ارجاع به قوانین و منابع الهی

رهبران باید به خدا توکل کنند و بعد از مشورت تصمیم بگیرند

7

محدودیتهای رهبر

رهبران رهبری می کنند و دنبال حل و فصل نیستند

رهبران دنبال حل و فصل هستند

8

محدودیتهای پیروان 

پیروان  معمولا نقش انفعالی دارند

تابعین نقش فعالی دارند و در توصیه و هشداردادن به رهبر  در رابطه با پیامدهای خط مشی و اقدام دخیل هستند

9

سبک رهبری

مقتدر  ،اجازه وجود دموکراسی در حد لازم 

ترکیبی ازسبک های اقتدار گرایانه و دموکراتیک

10

سبک پیروان

پاسخگویی به رهبر که مستلزم همکاری و رایزنی با رهبر است ولی نه پذیرش مسئولیت جزئی ، هم رهبر و هم پیروان عمدتا به سازمان پاسخگو هستند

پاسخگویی به رهبر که مستلزم همکاری و رایزنی با رهبر است و پذیرش مسئولیتهای محدود برای اقدام  

 

 4-4-  رهبری اسلامی

حضرت محمد (ص)  می فرماید که رهبر جامعه (سازمان،  انجمن ، ملت )در واقع  خدمتگزارشان است . از این رو  رهبر باید در تجارت خدمتکار دیگران باشد و برای حرکت رو به جلو آنها قدم بردارد .

تالیب حشام[2] (1991) به بیان برخی از ویژگیهای رهبری اسلامی می پردازد که در رهبری مدیریتی سازمان قابلیت کاربرد دارند .  [8]

1)تابعیت (وفاداری): رهبر مدیریتی اسلام وفادار به الله است .

2)اهداف جهانی اسلام : دورنمای اهداف سازمانی برای یک رهبر اسلامی به منافع گروهی خاص محدود نمی شود بلکه اهداف اسلامی گسترده تری را در بر می گیرد .

3) پیوستگی و مطابقت با شریعت و روش اسلامی : رهبر باید با دستورات اسلامی تطابق داشته باشد . او باید سازمان را در امتداد اصول شریعت به پیش براند و رفتار وی باید مطابق با رویه اسلامی باشد .

4) رهبری اسلامی به خداوند توکل می کند . او از این توکل همراه  با بالاترین درجات مسئولیت لذت می برد  .  خداوند  می فرماید  آنهایی که اگر ما به انها قدرت دادیم ، بر روی زمین ، نماز را بر پاداشتند زکات پرداختند سفارش به حق کردند و از گناه دوری کردند ، و خداوند به پایان امور آگاه است . ( سوره حج)

چنین به نظر می رسد که نظر اسلام با توجه به آیات و روایات و احادیثی که پیرامون شخصیت رهبران آمده است ، و اهمیتی که این امر برای انسان دارد، همان نظریه غالب امروزی در بحثهای رهبری در سطح جهانی یعنی نظریه های عمومی رهبری و یا اهمیت شخصیت روحانی رهبر و اهمیت دادن به پیروان است .

به طور کلی از نظر اسلام ، رفتار طبیعی انسان را باید طبیعی و با رفتار هدایت کرد ، و یا برای معضلات و نارساییهای رفتاری انسان باید از راه حل های انسانی ( رفتاری) استفاده کرد . راه حل هایی که آبات الهی و احادیث و روایات اسلامی سرشار آز آنهاست .

از ابتدا نیز اسلام بنای هدایت انسان را بر اصلاح رفتار طبیعی انسانها از طریق رفتار انسانی گذاشت . بدین معنا که برای ایجاد تغییر در دیگران ، رهبران از تاثیر رفتار و شخصیت خود بر آنها استفاده می کنند . نه از زر و زور و تزویر . لذا پیامبر اسلام (ص)  و ائمه اطهار (ع) رفتارهای اشتباه  (دشمنی) انسانها را با رفتار نیکو (دوستی) درمان می کردند . از ماجرای ریختن خاکستر بر سر مبارک پیامبر ( ص) تا عیادت کردن حضرت از آن انسان خطاکار که به دنبال چند روز غیبت آن فرد و در نتیجه نریختن خاکستر بر سر پیامبر اکرم (ص) ، رخ داد ، و همچنین از سیره و زندگی حضرت علی (ع) ، که سفارش قاتل خود را به حضرت امام حسین (ع) کردند ، سیره امام حسین (ع) در صحرای کربلا و روز عاشورا و بقیه ائمه اطهار (ع) در انجام و توصیه به رفتارهای انسانی در مقابل رفتارهای خصمانه  و ناخوشایند دشمنان اسلام ، جملگی بیانگر این است که اسلام رفتار و نارساییهای رفتاری انسان را با رفتار و راه حل های انسانی و یا اخلاق و شخصیت روحانی یعنی همان صفتی که در نظریه های عمومی رهبری بدان اشاره شده است ، درمان می کند . به همین لحاظ واژه رهبری که از اواخر قرن 18 وارد فرهنگ مدیریت شد ، از مدتها قبل دستورالعمل سازندگی رفتار انسانی در جامعه اسلامی بوده است .  بنابر این علوم رفتاری به تمام معنا در مدیریت اسلامی کاربرد دارد و تنها برای مواقع اضطرار و از کارافتادگی کارکنان نیست . چرا که در این مکتب  انسان دارای کرامت است و کرامت انسانی ایجاب می کند که مدیر رهبر باشد و رفتار توام با محبت و عاطفه و سرشار از دوستی را برای پیشبرد امور در پیش گیرد . مدیریت وظیفه هدایت و هماهنگی عملیات را به عهده دارد ولی رهبری وظیفه هدایت و هماهنگی رفتار به ویژه رفتار طبیعی هر انسان را که از عمق وجود او بر می خیزد ،  و این روش با توجه به اهداف مدیریتی که اسلام به عهده دارد ، به مذاق انسان خوش تر است .

خوشبختانه این مهم ( رهبری) در مدیریت اسلامی که وظیفه هدایت بشر را  از ابتدا به عهده داشته است بسیار یافت می شود . به خصوص مذهب شیعه با برخورداری از یک پشتوانه معنوی از امامت که تماما به معنی توجه به نیازهای روانی پیروان می باشد ، سرشار از این جاذبه است . [9]

 

4-5- صفات و اخلاق روحانی و معنوی از دیدگاه اسلام

بی ترید اخلاق در اسلام و به خصوص برای رهبر دارای اهمیت فراوان است . این امر به نوبه خود لحاظ جنبه های زیر است :

علاوه بر آنکه اخلاق از ارکان اسلام و در ردیف عقاید و احکام به شمار می آید ، عامل پیوند انسان به پروردگار و همانا این پیوند مقصود اصلی در خلقت انسان است .

اخلاق بزرگترین کمال آدمی است و تمامیت کمالات رهبر وابسته به اخلاق است .

رهبر کامل نمی گردد مگر آنکه در مسیری گام بردارد که خدای متعال در شریعت اسلام برای او ترسیم نموده است . و این راه همان اخلاق اسلامی است .

لذا رهبران که می باید انسانهای کامل از  دیدگاه قران باشند لازم است راهی را بپیمایند که پیامبران و جانشینان آنان در اراده آن کوشش نموده اند . دیگر اینکه آیین مقدس اسلام در تمامی زمینه ها ، چه در مسائل اجتماعی ( اعم از خانوادگی و اصول فردی ) چه در مسائل اقتصادی و سیاسی غیر آن جز با شیوه اخلاقی که دین اسلام بر آن استوار است ، تمام و کامل نمی گردد .

درک این مطلب از این سخن حضرت محمد (ص) و موارد مشابه آن برای ما میسر است که فرمود : " همانا بر انگیخته شده ام تا مکارم اخلاق را به کمال برسانم  " . از طرف دیگر اهمیت اخلاق و ارج و بهای آن برای رهبران از این امر ظهور و بروز یافت که خداوند متعال بر فرستاده بزرگوارش و رهبر جهان بشریت تا اخر منت نهاد و فرمود " همانا تو دارای خلقی بزرگ هستی " .

پیامبر اسلام (ص) نخستین معلم اخلاق و الگوی نمونه آن شمرده می شود . خداوند متعال در توصیف آن حضرت فرموده است  : " برای شما اگر به خدا و روز قیامت امید دارید ، و خدا را فراوان یاد می کنید ، شخص رسول الله ، رهبر پسندیده ای است   . "

همچنین ائمه اطهار (ع) پس از رسول اکرم (ص) نمونه هایی زنده از اخلاق نیکو و شیوه برتر زندگی بوده اند که صفحات تاریخ اسلام را به وجود خویش آراسته اند .  سیره و شیوه زندگی آن بزرگواران بی تردید آیینه تمام نمای پیامبر اکرم (ص) بوده است و الگویی کامل برای رهبران و مدیران اسلامی در جامعه امروزی است .

منظور از فضایل اخلاقی نیک و اعمالی پسندیده ای است که نه تنها یک رهبر بلکه هر انسان مسلمان باید از آن برخوردار باشد . و حال آنکه این مسئولیت برای رهبران اسلامی مهمتر است و اصولا اگر کسی واجد این فضایل یا صفات نباشد به مقام رهبری یا اثر معنوی و ایجاد تغییر در پیروان نخواهد رسید . [9]

 

4-6- فضایل رهبری از دیدگاه اسلام

فضیلت اول برای هر انسان مسلمان و از جمله رهبر به عنوان الگو و راهنمای مردم که فضیلت برتر نیز نامیده شده است ، یقین است .

یقین ضد شک و تردید و مرتبه ای از مراتب علم است . راغب اصفهانی یقین را چنین تعریف کرده است : یقین آرامش یافتن فهم همراه با ثبات حکم است . خدای متعال می فرماید : " و آن هنگام که ابراهیم گفت : آری ایمان دارم ولی می خواهم قلبم یقین پیدا کند .... " لذا ایمان قلبی ایمانی است که در قلب رسوخ کرده است و همان یقین است با تمام مراتب آن به خدا و رسولش و ائمه اطهار (ع) که برای رهبران اسلامی بسیار لازم است . چنان که خداوند در سوره حجرات آیه 15 می فرماید  : " در حقیقت مومنان کسانی هستند که به خدا و پیامبر او گرویده و دیگر شک نیاورده و با مال و جانشان در راه خدا جهاد کرده اند . اینان اند که رستگاران اند  " [10]

فضیلت دوم برای رهبر توحید است . توحید از برترین فضایل و اساس ایمان و به خصوص دین اسلام است . و در قرآن بیشتر از هزار آیه درباره اقسام توحید وجود دارد  توحید بر چهار قسم است . توحید ذاتی – توحید صفاتی – توحید افعالی و توحید عبادی

مقصود از توحید ذاتی آن است که رهبر معتقد باشد هیچ چیز جز خداوند متعال واجب الوجود نیست .

توحید صفاتی آن است که صفات خداوند عین ذات اوست و هیچ ترکیبی در ذات او نیست و او وجود محض بالذات است .

توحید افعالی آن است که در عالم هستی هیچ موثری جز خدا نیست  . توحید عبادی یعنی اینکه کسی جز خداوند شایسته پرستش نیست ، به طور کلی رهبر اسلامی برای کسب صفات رهبری و اخلاق روحانی و معنوی باید به همه انواع توحید اعتقاد باطنی (قلبی ) داشته باشد  و اصولا این صفت معنوی و پرستش خدای یگانه است که به صورت رهبری در رهبر تجلی می یابد .

فضیلت سوم برای رهبر تفکر است . تفکر فضیلتی بزرگ و خیر دنیا و آخرت در گروی آن است . و در زمره بزرگترین عبادات شمرده می شود تا آنجا که روایت شده است : یک ساعت تفکر بهتر از هفتاد سال عبادت است . [11]

فضیلت چهارم برای رهبر شجاعت است . که فضیلتی مهم برای رهبر شمرده می شود . به گونه ای که قرآن کریم آنرا اساس حکومت الهی دانسته و آنرا مورد محبت و عنایت خاص قرار داده است  . خداوند در سوره بقره آیه 247 می فرماید : " .... و پیامبرشان گفت : در حقیقت خدا او را بر شما برتری داده و او را در دانش و نیروی بدنی بر شما برتری بخشیده است ، و خداوند پادشاهی خود را به هر کس که بخواهد می دهد ، و خداوند گشایشگر داناست ."  [10]

خداوند در سوره صف آیه 4 می فرماید : در حقیقت خدا دوست دارد کسانی را که در راه او صف در صف چنانکه گویی بنایی ریخته شده از سرب اند جهاد می کنند .  [10]

فضیلت پنجم خوف از خدای متعال و یکی از بزرگترین نعمات و مهمترین صفات نیکو و پسندیده است که موجب بازداشتن آدمی از مخالفت با خداوند است . از این رو کلمه تقوا و مشتقات آن در مورد خوف به کار رفته تا آن جا که به معنای مجازی آن مشهور گشته است .

کلمه تقوا در قرآن بیش از صد بار به کار رفته و مقصود از آن معنای خوف بوده است . صفت تقوی موجب سعادت انسان و به خصوص رهبر در دنیا و اخرت است . چنانکه خداوند در سوره نازعات آیه 40 و 41  می فرماید : " و اما کسانی که از ایستادن در برابر پروردگارش هراسید و نفس خود را از هوس بازداشت . پس جایگاه او همان بهشت است . [10]

ششمین فضیلت رجا و امید به رحمت خدای متعال است . این فضیلت همانند فضیلت خوف نه تنها از فضایل مهم است بلکه رجا از جهاتی از خوف برتر است . زیرا خوف موجب تقوا و رجا موجب محبت است . و محبت برای رهبر از جهاتی از خوف برتر است . همچنین منشا خوف خشم و یا عظمت و بزرگی خداوند است ولی منشا امید و رجا رحمت و رافت الهی است و قران برای این صفات کمال اهمیت را قائل است تا آنجا که سوره های قران کریم با جمله شریفه ( بسم الله الرحمن الرحیم ) آغاز می گردد .

فضیلت هفتم کرامت نفس است که از فضایلی است که دارای آثاری چند مانند ثبات و پایداری و تحمل سختیها و ناملایمات می باشد . رهبر برخوردار از این فضیلت  چون کوه  استواری است که بادها نمی توانند او را به لرزه در آورند . از دیگر آثار کرامت نفس همت بلند است که رهبر را در دنیا و آخرت به درجات بلند و والا می رساند و به هیچ مقام و درجه ای بسنده نمی کند . بلکه پس از نیل به هر درجه ای به درجه بالاتر و عالی تر نظر دارد و پیوسته پیش می رود و بدانچه بدان رسیده دل نمی بندد . از این  رو هیچ گاه دچار عجب و خودپسندی نمی شود و به خاطر درجاتی که به آن دست یافته به دیگران فخر نمی فروشد . چه تکبر و عجب ناشی از کوچکی نفس و همت پست است و آفت رهبری است . خداوند در سوره طه آیه 25-28 می فرماید :  " و گفت پروردگارا سینه ام را گشاده گردان و کارم را برای من آسان ساز ". [10]

فضیلت هشتم غیرت و حمیت است که نشانه مروت و مردانگی است و انگونه که از روایات بر می آید نشانه ایمان است . امیر مومنان علی (ع) به اهل کوفه  که از حریم اسلام دفاع نمی کردند فرمود : "ای نامرهایی که شبیه مردان هستید "

و بالاخره فضیلت نهم آرامش و ثبات و وقار . خدای متعال در قران کریم برخی از بندگان خویش را دعوتی فرموده که دربردارنده الطاف مخصوص اوست و مانندی در قران ندارد . خداوند در سوره فجر آیه 27-30 می فرماید : " ای نفس مطمئنه خشنود و خداپسند به سوی پروردگارت بازگرد و در میان بندگان در آی و در بهشت من داخل شو " . [10]

این دعوت با این پایه از فضیلت و شرافت و جبروت ویژه رهبران دل آرام و با اطمینان است و منظور رهبرانی است که از آرامش و ثبات و وقار برخوردار هستند . هنگامی که جان آرام یافته و مطمئن باشد و رفتار رهبری نیز در کمال وقار خواهد بود . خداوند متعال  در سوره فرقان آیه 62 می فرماید :" و اوست کسی که برای هر کس که بخواهد عبرت گیرد یا بخواهد سپاسگزاری نماید و شب و روز را جانشین یکدیگر گردانید " . [10]

با این توصیف همانگونه که مشاهده می شود رهبری از دیدگاه اسلامی متکی به صفات و اخلاق روحانی و معنوی رهبر است و دیدگاههای علمی  روز پیرامون نظریه عمومی رهبری با این دیدگاه هماهنگی دارد . [9]

 

4-7- اصول عملیاتی رهبری مدیریتی اسلامی

اسلام در هر موقعیتی به هیچ مسلمانی حق نمی دهد بدون داشتن رهبر زندگی کند حتی در سفر یا در بیابان. وظایف عمده رهبر هدایت دیگران در ارائه رهنمودهای معنوی ، توجه به منافع آنان با عدالت و اداره امور آنان در رویه ای نظا مند است . [12]

به هر حال رهبر مدیریتی اسلامی ، تحت اصولی مشخص ، به پیروان و زیردستان خود خدمت خواهد کرد . که برخی از اصول مشخص عملیاتی در زیر آمده است .

  • ·         شورا 

رهبران مدیریتی در اسلام باید با افرادشان قبل از اخذ هر گونه تصمیم مشورت کنند . آن همچنین جنبه انسانی از سیستم دموکراتیک است . مدیران در یک سازمان باید با زیردستان خود در تنظیم هرگونه استراتژی و خط مشی مشورت کنند . خداوند به پیامبر اکرم ( ص) دستور داده است که با همراهان خود مشورت کند . خداوند در سوره شورا آیه 38  می فرماید :

" و کسانی که ندای پروردگارشان را ندای مثبت دادند و نماز را بر پا کرده اند و کارشان در میانشان مشورت است و ازآنچه روزیشان داده ایم انفاق می کنند " . [10]

خداوند همچنین می فرمایند :

خداوند در سوره آل عمران آیه 159 می فرماید : " پس به برکت رحمت الهی با آنان نرمخو و پرمهر شدی و اگر تندخو و سخت دل بودی قطعا از پیرامون تو پراکنده می شدند ، پس از  آنان درگذر و برایشان آمرزش خواه و در کارها با آنان مشورت کن ، و چون تصمیم گرفتی به خدا توکل کن زیرا خداوند توکل کنندگان را دوست دارد . " . [10]

  • ·         آزادی اندیشه

اسلام آزادی اندیشه را تشویق می کند .  مدیران یا مسئولین اجرایی باید  محیطی را در یک سازمان به وجود آورند که در آن کارکنان  قادر باشند به راحتی هر موضوعی را مطرح سازند . پیامبر اسلام و ائمه اطهار این عامل اصلی را در رهبریشان در نظر گرفتند  [1].

  • ·         منابع حقوقی و فقه اسلامی

فقه یکی از علوم اسلامی است که پیرامون اجتهاد و استنباط احکام شرعی فرعی اسلامی از روی دلایل تفصیلی آن در منابع چهارگانه فقه بحث می‌کند.منابع فقه اسلامی از دیدگاه فقهای شیعه ، عبارتند از : کتاب ، سنت ، عقل و اجماع.

در مدیریت هر نوع فعالیتی ، مدیران نخست به دنبال

/ 0 نظر / 413 بازدید